Кенді Алтайдың төріндегі алып өнеркәсіп орны – Үлбі металлургиялық зауытында бүгін облыстық және республикалық БАҚ журналистері үшін арнайы пресс-тур өтті. Мақсат - баспасөз өкілдерін ядролық отын өндірісінің негізгі кезеңдерімен таныстыру. Бір топ тілшілер қауымы, оның ішінде Altainews.kz журналисі «ҮМЗ» АҚ-ның уран өндірісіне және «Үлбі-ЖБҚ» ЖШС барып, жұмыс барысын көріп қайтты.

Кіре берісте бірнеше деңгейлі күзеттен өттік. Тәртіп пен қауіпсіздік талаптары қатаң сақталған кәсіпорын қонақтарды айрықша қамданып қарсы алады: әр қадам – тексеріс, әр есік – рұқсатнамамен ашылады. Сол тиянақтылықтың өзі-ақ біз кіргелі тұрған өндірістің салмағын, ел үшін маңызын сездірді. Үлбі металлургиялық зауытындағы атмосфера бірінші минуттан-ақ жоғары технологиялар мен стратегиялық жауапкершіліктің ортасына енгеніңді аңғартады.

Өскемендегі уран өндірісі 1977 жылдан бастап отын таблеткаларын шығарады. Кейіннен ҮМЗ КСРО-да АЭС үшін отын таблеткаларының негізгі өндірушісі ретінде айқындалып, олардың өндірістегі қажеттіліктерінің 80% жауып отырды. 

Бүгінде уран өндірісінде қазақстандық кен орындарының табиғи уранның химиялық концентратынан табиғи уранның тотығы-шала тотығын дайындау жалғасуда. 

2020 жылы құрамында жоғары байытылған уран бар сәулеленбеген ядролық материалды қайта өңдеу бойынша кезекті науқан аяқталды. ҚР Ғылыми ядролық орталығында орналасқан импульсті графитті реактордың жоғары байытылған ураны табиғи байытылған уранмен сұйылту арқылы төмен байытылған уранға қайта өңделді. Бұл технология авторлық болып табылады және оны ҮМЗ ғылыми орталығының уран зертханасының мамандары әзірлеген.

2021 жылдың қыркүйегінде уран өндірісі Framatome француз компаниясынан сертификат алды, бұл AFA 3G дизайн таблеткаларын жасау үшін ең заманауи жабдықты қолдана отырып, жетілдірілген технологиялық процесті пайдалануға мүмкіндік береді. Сертификаттау «ҮМЗ» АҚ таблетка өндірісін жаңғырту жөніндегі жобаның соңғы кезеңі болды, ол 2017-2020 жылдар аралығында іске асырылды. 

2022 жылы «ҮМЗ» АҚ жаңа тапсырыс берушімен, Orano компаниясымен құрамында уран бар материалдарды уран тотығының ұнтағына дейін өңдеуге ұзақ мерзімді келісімшарт жасасты. Келісімшартты табысты іске асыру 2024 жылы басталды. Бұдан басқа, тараптар ынтымақтастық салаларын кеңейту үшін үнемі жұмыс істеуде. 

Қазіргі уақытта Жапонияның атом энергетикасы ренессансты бақылап отырғанына қарай «ҮМЗ» АҚ жапон компанияларымен ынтымақтастықты жаңарту және уран тотығы ұнтақтары түріндегі өніммен Жапония нарығына шығу бойынша жұмыстар жүргізуде.

2025 жылы кезекті келісімшарт жасалып, құрамында уран бар шикізаттың бірінші партиясы ресейлік тапсырыс беруші «МСЗ» АҚ-нан жеткізілді. Уран тотығы ұнтағы түріндегі дайын өнімді ресейлік әріптес АЭС үшін отын дайындау процесінде пайдаланатын болады.

2021 жылы Үлбі металлургиялық зауыты (қатысу үлесі - 51%) негізінде CGNPC-URC қытайлық компаниясымен (қатысу үлесі - 49%) ынтымақтастықта атом станциялары үшін ядролық отынның бірегей өндірісі – «Үлбі-ЖБҚ» ЖШС іске қосылды. 

Жаңа зауытта жылу бөлетін құрамалар және олардың компоненттері шығарылады. Төмен байытылған уранға қайта есептегенде өнім көлемі жылына 200 тоннаны құрайды. Өнімдер ҚХР атом станцияларына жеткізіледі. Жоба аясында 180 астам жұмыс орны құрылды. 

Жылу бөлетін құрама (ЖБҚ) өндірісі - робототехниканы және басқа да заманауи технологияларды қолданумен жүзеге асырылатын көп сатылы процесс.

Бірінші өнеркәсіптік жылу бөлетін құрама 2021 жылғы 12 тамызда шығарылды. 2022 жылғы желтоқсанда «Үлбі-ЖБҚ» ЖШС ҚХР АЭС 68 жылу бөлетін құрама жеткізді. Оларды зауыттың серіктесі табысты қабылдады. 2024 жылдың шілде айының соңында 8 жеткізілім жүзеге асырылды.

«Үлбі-ЖБҚ» жобасын іске асыру еліміздің атом саласында нағыз «төңкеріс» жасауға қабілетті. «Қазатомөнеркәсіп» ҰАК үшін - бұл өндірісті әртараптандыру аясындағы стратегиялық қадамдардың бірі. Өндіру нарығындағы көшбасшылықты сақтай отырып, компания енді атом электр станциялары үшін отын өндіреді, бұл Қазақстанға жаһандық атом нарығындағы позициясын нығайтуға мүмкіндік береді.

Ауқымды инвестициялық жоба шеңберінде таблетка өндірісін жаңғырту жалғасуда, жоба тоғыз ірі кезеңге бөлінді.

Соңғы қадам – паллеттерге төселген отын таблеткаларының сыртқы түрі мен геометриялық өлшемдерін автоматтандырылған бақылаудың жаңа желісін іске қосу болды. Оның өнімділігі – секундына үш таблетка. Жаңа жабдық бақылаудың дәлдігін, процестердің тұрақтылығын және шығарылатын өнімнің сапасын арттыруға мүмкіндік берді. Техникалық қайта жарақтандыру таблетка бөліміндегі престеу учаскесінде де жоспарланған, мұнда жаңа заманауи пресс орнатылады.

3 желтоқсанда «Үлбі-ЖБҚ» ЖШС өзінің 10 жылдығын атап өтеді. Кәсіпорын мерейтойына әсерлі жетістіктермен келді.

2022 жылғы 6 желтоқсанда Қытайдағы АЭС-қа бір қайта жүктеу көлемінде (30 т төмен байытылған ураннан сәл артық) жылу бөлетін құрамалардың бірінші партиясы (68 жылу бөлетін құрама) жеткізілді. Ал 2025 жылдың сәуірінде мерейтойлық 1000-шы жылу шығаратын құрама шығарылды.

2022–2025 жылдары ҚХР-ға 16 жылу бөлетін құрама жеткізілді. Жалпы алғанда, төмен байытылған уранға қайта есептегенде шамамен 547 тонна өнім жөнелтілді. Қытайдың АЭС-ның реакторларына 12 партия ЖБҚ тиелген. Бұлар – Хуньянхэ, Ниндэ, Даявань, Фанчэнган, Янцзян станциялары.

2025 жылдың шілдесінен бастап ЖБҚ өндірісі 2 ауысымда ұйымдастырылды. Екі жұмыс ауысымында уранның қостотығынан жасалған отын таблеткалары бар 700-ге дейін жылу бөлетін элементтер және төртке жуық ЖБҚ шығарылады.

Үлбі металлургиялық зауытында ғылым мен өндірісті интеграциялау - басымдықта. ҮМЗ ғылыми орталығының мамандары авторлық технологияларды әзірлейді, өзіндік құнын төмендету, өнімнің бәсекеге қабілеттілігінің жоғары дәрежесін қамтамасыз ету жолдарын табады, шикізат базасы мәселелерімен айналысады, өнім мен өндіріс процестерінің экологиялық көрсеткіштерін жақсартады, өнімнің жаңа түрлерін әзірлейді, жоғары технологиялық өнімді өндіру үшін бизнес-негіздемелер жасайды және минералды-шикізат ресурстарын ұтымды пайдалану мәселелерін шешеді. 

«Қазатомөнеркәсіп» ҰАК» АҚ ғылыми орталықтарымен, Қазақстан Республикасының Ұлттық ядролық орталығы, Ядролық физика институты, Д. Серікбаев атындағы ШҚТУ, С. Аманжолов атындағы ШҚУ, Назарбаев Университеті, Карлсруэ (Германия) Технологиялық университеті және басқалармен жүзеге асырылатын жобалар шеңберінде берік және табысты ғылыми-техникалық ынтымақтастық орнады. 

«Қазатомөнеркәсіп» ҰАК» АҚ шеңберінде «ҮМЗ» АҚ МИФИ, ТПУ, Сатпаев атындағы ҚазҒЗТУ, Д.Серікбаев атындағы ШҚТУ магистратура және докторантура бағдарламалары бойынша жоғары біліктілікті ғылыми кадрларды даярлау жүйесіне белсене қатысады. 

2020 жылы «ҮМЗ» АҚ ядролық және термоядролық энергетика үшін жаңа материал ұсынды. ҮМЗ ғалымдарының Карлсруэ ғалымдарымен бірлескен жұмысы титан бериллидін алудың өнеркәсіптік процесінің дамуына әкелді. Хорватияда өткен SOFT 2020 термоядролық технология бойынша 31 халықаралық симпозиумда KIT (Карлсруэ технологиялық институты, ГФР) ғалымдарының әзірлемесі екінші орынды иеленді. Әзірлеу идеясы - термоядролық реакторларда титан бериллидін қолдану. Әзірлеудің тәжірибелік бөлігі ҮМЗ жасалған және сыналған титан бериллидінің үлгілерін зерттеуге негізделген.

2024 жылы ғылыми орталық ҚР ҰЯО-мен түрлі байытылған уран диоксидінен стандартты емес отын таблеткаларын дайындауға арналған шарттың үшінші соңғы кезеңін орындады. Сондай-ақ Карлсруэ технологиялық институтына 1500 цикл мөлшерінде термоциклдік сынақтардан өткен бериллий интерметаллидінен жасалған бұйымдар фрагменті өндірілген және жеткізілген. Сынақтар 2 000 циклге дейін жалғасады. 

Атом саласының құрылымындағы үш ірі нысан – Қазақстанның ядролық технологиялардағы әлеуетін айқын көрсететін тірек орталықтар. «Үлбі металлургиялық зауыты» АҚ – әлемге танылған кәсіпорындардың бірі ретінде атом энергетикасы, электрондық және металлургиялық өнеркәсіп үшін уран, бериллий, тантал және ниобий өнімдерін өндіретін стратегиялық маңызды өндіріс алаңы болып табылады. Ал «Үлбі-ЖБҚ» ЖШС – осы зауыттың және Қытайдың Гуандун ядролық-энергетикалық корпорациясы China General Nuclear Power Corporation-ның бірлескен кәсіпорны, яғни Қазақстан мен Қытай арасындағы ядролық отын саласындағы технологиялық әріптестіктің нақты жемісі. Бұл мекеме бүгінде АЭС-терге арналған жылу бөлетін құрамаларды шығарумен әлемдік нарыққа тікелей қатысып отыр. Сол сияқты «Қазатомөнеркәсіп» Ұлттық атом компаниясы – табиғи уран өндіру көлемі бойынша 2024 жылы әлемдік бастапқы өндірістің шамамен 21%-ын қамтамасыз еткен, саладағы ең ірі жаһандық ойыншы. Компанияның уран қоры да әлемдегі ең ауқымды резервтердің бірі саналады. Қазатомөнеркәсіп құрылымындағы еншілес, тәуелді және бірлескен ұйымдар Қазақстан аумағындағы 27 кен орнында жерасты ұңғымалық шаймалау технологиясын қолдана отырып жұмыс істейді. Бұл әдіс – уран өндірудің ең қауіпсіз әрі экологиялық жағынан тиімді түрі, сонымен қатар өндіріс құны жағынан әлемдік нарықтағы ең төмен көрсеткіштердің бірі. Осы үш стратегиялық институт бір-бірімен өзара толықтырып, Қазақстанның ядролық отын цикліндегі орнықты дамуын қамтамасыз етуде. Олар еліміздің атом саласындағы беделін күшейтіп, жаһандық энергетика картасында сенімді, жауапты және технологиялық дамыған әріптес ретінде қалыптасуына серпін беріп келеді.

Айдос Мырзахметов

Видео: Евгений Щетников

Фото: Жібек Нұрахмет