Қазақстанда балалар мен жасөспірімдердің әлеуметтік желілерге қолжетімділігін шектеу мәселесі қоғам талқысына шықты. Бұл бастама балалардың интернет кеңістігіндегі қауіпсіздігін күшейту және зиянды контенттің алдын алу мақсатында көтеріліп отыр. Ұлттық құрылтайдың V отырысында Мемлекет басшысы бұқаралық ақпарат құралдары саласындағы заңнаманы жетілдіру қажеттігін атап өтті. Президент әлемдік тәжірибені ескере отырып, балалар үшін онлайн-платформалардағы қауіпсіздікті арттырудың маңызы жоғары екенін айтты. Осыған байланысты салалық министрлік 16 жасқа толмаған азаматтар үшін әлеуметтік желілерге тіркелуге тыйым салуды көздейтін заң жобаларын әзірледі. Қазіргі уақытта ұсынылған өзгерістер сараптамадан өтіп, қоғамдық талқылауға шығарылған, деп хабарлайды Altainews.kz тілшісі. 

Заң жобасына сәйкес, енді 16 жасқа толмаған балалар TikTok, Instagram, YouTube секілді әлеуметтік желілер мен онлайн-платформаларға тіркеле алмайды. Бұл талаптың басты мақсаты – жасөспірімдердің цифрлық кеңістікте қауіпсіздігін арттыру және психологиялық, әлеуметтік тәуекелдерді төмендету.

Сонымен қатар, заң жобасында жасқа сүйенбей жалған аккаунт ашу мүмкіндігін шектеу мәселесі де қарастырылған. Атап айтқанда, жас тексеру жүйесі жасанды интеллект арқылы автоматты түрде жүргізіледі. Яғни, пайдаланушының жасына қатысты мәліметтер сәйкестендіріліп, талап бұзылған жағдайда заңға сәйкес жауапкершілік қарастырылуы мүмкін.

Айта кету керек, бұл бастама елімізде алғаш рет көтеріліп отырған жоқ. Өткен жылдың соңында жаңа заң жобасы «Онлайн-платформалар және масс-медиа мәселелері бойынша кейбір заңнамалық актілерге өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» құжат құрамында жарияланған болатын.

Халықаралық тәжірибе: басқа елдерде қалай?

Қазақстандағы заңнамалық бастамалар әлемдік үрдістерден тыс емес. Бірқатар мемлекет пен өңірде балаларды әлеуметтік желілердің ықтимал зиянды әсерінен қорғау мақсатында нақты заңнамалық шектеулер енгізіп келеді. Австралия 2025 жылдың 10 желтоқсанынан бастап әлеуметтік желілерге 16 жасқа дейінгі балалардың тіркелуі мен аккаунтты сақтауын заң жүзінде шектеді. Сол елдің заңына сәйкес, Facebook, Instagram, TikTok, YouTube және басқа да платформалар пайдаланушының жасын тексермесе, жоғары көлемдегі айыппұлға тартылуы мүмкін. Франция да 15 жасқа дейінгі балалар үшін әлеуметтік желілерді пайдалануға шектеу қоятын заң жобасын қабылдады. Парламент бұл бастаманы қолдап, құжатты 2026 жылғы қыркүйекте күшіне енгізуді жоспарлап отыр. Бұл елде жас шектеуімен қатар мектептерде ұялы телефонды қолдануға қатысты қосымша талаптар енгізу мәселесі де қарастырылуда.

Сондай-ақ, Еуропалық парламент 16 жасқа дейінгі балаларға әлеуметтік желілерді пайдалануға шектеу қоюды ұсынған резолюцияны қабылдады. Бұл цифрлық қауіпсіздік мәселесі Еуропада да өзекті екенін көрсетеді. Тіпті Үндістанның Гоа штаты да осындай шектеулерді енгізу туралы ұсыныстарды зерделеуде. Сарапшылардың айтуынша, мұндай шешімдерге Австралия тәжірибесі әсер етіп отыр.

Бұл бағытта қандай шаралар қарастырылып жатыр?

Жуырда өткен Үкімет брифингінде Оқу-ағарту министрі Жұлдыз Сүлейменова балаларды заңсыз және зиянды ақпараттан қорғау мәселесінің өзекті екенін мәлімдеді. Оның айтуынша, министрлікте осы бағытта арнайы жұмыс тобы құрылған, қазір бірнеше тәсіл қарастырылуда.

Сонымен қатар, бұл мәселе ата-аналар қоғамдастығымен, медиа саласы өкілдерімен және педагогтермен бірге кеңінен талқылануға тиіс екені айтылды.

Балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету және оқу процесінің тиімділігін арттыру мақсатында білім беру ұйымдарында оқушылардың ұялы телефондарды пайдалану тәртібі күшейтілді. Бұл талаптар Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2021 жылғы 28 мамырдағы №235 бұйрығына, сондай-ақ білім беру мен балалардың қауіпсіздігі мәселелеріне қатысты қолданыстағы заңнамаларға сәйкес енгізіліп отыр.

Шығыс Қазақстан облысы Білім басқармасының баспасөз қызметінің мәліметінше, оқу-тәрбие процесі кезінде оқушыларға ұялы телефондар мен сабаққа қатысы жоқ өзге де заттарды пайдалануға шектеу қойылады.

Сондай-ақ, ата-аналарға арнайы ескерту жасалды. Егер аталған талаптар орындалмаса, жоғалған ұялы телефондар мен басқа да жеке заттарға білім мекемесінің әкімшілігі жауапкершілік алмайды.

Оқушыларға тек төтенше жағдайлар туындаған кезде ғана мектептің қызметтік телефонын пайдалануға рұқсат етіледі. Мектептің ішкі тәртіп ережелерін сақтау қажеттігі де оқушыларға түсіндіріледі.

Қазіргі заманда әлеуметтік желілер балалардың өмірінде маңызды орынға ие. TikTok, Instagram, YouTube сияқты платформалар олардың күнделікті бос уақытын алып қана қоймай, шығармашылықты дамытуға мүмкіндік береді. Дегенмен, кей жағдайда мұндай орта психологиялық тұрғыдан зиянды әсер етуі мүмкін.

Психолог Индира Тагиева әлеуметтік желілердің жасөспірімдер психологиясына кері ықпалын жан-жақты түсіндірді. Маманның айтуынша, әлеуметтік желілердегі үздіксіз салыстыру, мінсіз бейнелер мен «сәттілік культі» баланың өзін-өзі бағалауына теріс әсер етуі ықтимал.

Психологтың пікірінше, баланың өзін бағалауы көбінесе виртуалды әлемдегі лайк, пікір және қаралым санына тәуелді болып қалуы мүмкін. Бұл өз кезегінде сенімсіздікке, эмоциялық тұрақсыздыққа және жалғыздық сезімінің күшеюіне әсер етеді. Сонымен бірге зиянды немесе агрессивті контент жасөспірімдердің мінез-құлқына және ойлау жүйесіне теріс ықпал етуі мүмкін.

Яғни, бала онлайн ортада қауіпті әрекеттерді жиі көрген жағдайда, оларды қалыпты іс-қимыл ретінде қабылдап, бұл оның әлеуметтік бейімделуіне және мінез-құлқына кері әсер етуі ықтимал.

Психолог мамандар әлеуметтік желіге ерте тәуелділіктің кейбір психологиялық белгілерін атап көрсетеді. Олар: интернетсіз мазасыздану, ашушаңдық, көңіл-күйдің тез өзгеруі, ұйқының бұзылуы, оқу мотивациясының төмендеуі, шынайы қарым-қатынастан алшақтау.

13 жасар баланың анасы Гүлмира Аманғазықызы баласының әлеуметтік желідегі уақытын әрдайым қадағалап отыратынын айтады. Ол қазіргі қабылданып отырған заң жобасын құптайтынын жеткізді.

Ал 7 жасар және 12 жасар қыздардың анасы Назерке Муслимқызы TikTok желісін елімізде мүлдем шектеу немесе алып тастау қажет деп санайды.

Балаға шектеу қою кезінде оның пікірі ескеріліп, талаптар біртіндеп енгізілуі қажет. Бұл тәсіл психологиялық жайлылықты сақтап, баланың саналы түрде шешім қабылдауына мүмкіндік береді.

Әлеуметтік желілер балалардың өмірінде маңызды орынға ие болып отыр. Олар білім алу мен шығармашылықты дамытуға мүмкіндік берсе де, кейде психологиялық тұрғыдан қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан мектептер мен психологтардың рөлі ерекше маңызды. Психологтар мен педагогтер балаларды интернеттің зиянды әсерінен қорғау үшін бірнеше бағыт бойынша жұмыс жүргізеді.

Біріншіден – алдын алу және ағарту жұмыстары.

Оқушыларға әлеуметтік желілердің психологиялық әсері, интернеттегі қауіптер, лайктар мен пікірлердің эмоциялық күйге ықпалы туралы түсіндіріледі. Бұл оларға саналы түрде онлайн әрекет жасауға, қауіпсіздік ережелерін сақтауға және виртуалды кеңістікте өздерін дұрыс ұстай білуге мүмкіндік береді.

Екіншіден – цифрлық мінез-құлықты диагностикалау.

Әр баланың интернетті қанша уақыт пайдаланып, қандай контент қарап жатқанын және виртуалды кеңістікте өзін қалай ұстайтынын бақылау жүзеге асырылады. Бұл ақпарат педагогтар мен ата-аналарға баланың интернетке тәуелділігін алдын алу немесе қажет болған жағдайда түзету жолдарын таңдауға көмектеседі.

Үшіншіден – тренингтер мен түсіндіру сабақтары.

Оқушыларға интернетті қауіпсіз пайдалану, ақпаратты сыни тұрғыдан бағалау, жеке деректерді қорғау, экран уақытын реттеу сияқты дағдылар үйретіледі. Сонымен қатар ата-аналармен бірлескен жұмыстар жүргізіліп, үй жағдайында қауіпсіз цифрлық орта қалыптастыру жолдары түсіндіріледі. Бұл шаралар балалардың интернеттегі қауіпсіздігін арттырумен қатар, олардың саналы, жауапкершілікті онлайн пайдаланушы болып қалыптасуына ықпал етеді.

Осы тәсілдің мәні – баланың интернетті дұрыс пайдалану дағдыларын ерте жастан меңгеруінде. Бұл тек әлеуметтік желіге тәуелділіктің алдын алумен шектелмейді, сонымен қатар баланың психологиялық тұрақтылығын, өзін-өзі реттеу қабілетін және сыни ойлауын дамытады.

Қазақстанда балалардың әлеуметтік желілерге қолжетімділігін шектеу мәселесін күн тәртібіне шығару балаларды зиянды контенттен қорғау, психологиялық қауіптердің алдын алу және цифрлық қауіпсіздікті күшейту мақсатында ұсынылып отыр.

Мамандар бұл бағыттағы жұмыстар тек заңнамалық шектеумен шектелмей, ата-ана, мектеп және қоғам тарапынан бірлескен түсіндіру, тәрбиелік және ағартушылық шаралармен қатар жүруі қажет екенін атап өтеді. Баланың цифрлық кеңістікте қауіпсіз әрі саналы әрекет етуі – осы күннің маңызды міндеттерінің бірі.