KZ
Өскемен
+23°
пасмурно жел 3 м/с, СШ
472.49 515.44 5.41

Осинов асуы туристерді несімен қызықтырады?

Фото: Евгений Домашев

19.04.2024, 09:45 2 581 Ержан Әбіш

Еліміздегі ең ұзын, ең тар әрі ең көркем асудың Шығыс Қазақстанда екенін білесіз бе? Ол – Өскеменнен Рахман қайнарына дейінгі күре жолдың бойындағы әйгілі Осинов (Тереңсай) асуы. Он алты шақырымға созылып жатқан осы тау ішіндегі ирелең жол осыдан сексен үш жыл бұрын қара халықтың күшімен салынған болатын. Қазіргі уақытта асуды айналып өтетін төте әрі қауіпсіз трасса құрылысы қызу жүріп жатыр. Ол пайдалануға берілген соң Осинов асуы тек айрықша туристік нысан ретінде қолданылатын болады.    

 Айналма жолдың құрылысы қашан бітеді?

2024 жыл облысымызда «Жол жылы» болып жарияланған-ды. Облыстық жолаушылар көлігі және автомобиль жолдары басқармасының мәліметінше, биыл 600-ден астам шақырым жол мен көше жөнделеді. Аталмыш мақсатқа 28,5 миллиард теңге қарастырылған.

Атап айтсақ, осы жылы Қалбатау – Майқапшағай, Талдықорған – Өскемен жолдарын, сонымен қатар Өскемен мен Рахман қайнарын жалғайтын трассаның Осинов асуы тұсындағы бөлігін жөндеу жалғасады. Аталмыш жобалардың кейбірі бойынша мердігер ұйымды анықтауға конкурс та жарияланып қойған.

Бұл ретте Осинов асуындағы жолдың сапасы сын көтермей тұрғаны жасырын емес. Осыған байланысты бұл жолды жөндеу жұмыстарын жылдамдатып бастап кеткен дұрыс болар еді. Алайда дәл қазіргі ауа райы бұл жұмыстарды жүргізуге мүмкіндік бермей тұр.

– Әзірге ойық-шұңқырларды композиттік материалдармен уақытша бітеуден басқа амалымыз жоқ. Ал толыққанды жөндеу жұмыстарын күн райы әбден жылынғаннан кейін ғана жүргізуге болады. Сондай-ақ бұл учаскедегі одан арғы жұмыстардың барысы республикалық бюджеттен қаржыландыруға байланысты екенін айтқым келеді, – деп мәлім еткен болатын жолаушылар көлігі және автомобиль жолдары басқармасының өкілі Нұрбек Тұраров.

Ал енді Осинов асуын айналып өтетін төте жолдың құрылысына келер болсақ, 2023 жылдың қазан айынан бері учаскелердің бірінде жаңадан жалданған мердігер ұйым жер жұмыстарын қызу жүргізуде. Айналма жолдың құрылысы тек келер жылы аяқталады деп күтілуде. Оған жол бойында бой көтеруге тиіс үлкен көпірдің құрылысы себеп болуда екен.

Жоспар бойынша, айналма жол Өскемен – Алтай трассасының 53-ші шақырымынан басталып, 71-ші шақырымында қосылатын болады. Жаңа жол алты шақырымға қысқарады әрі жазық, қауіпсіз болады. Қар алатын және көшкін түсетін учаскелеріне екі километрдей темір-бетонды қалқан тұрғызылады. Жол бойында демалуға арналған алаң, көпір салынып, ол жерлерге шамдалдар орнатылады. 

Жетпіс екі күн ішінде салынған

Шығыс Қазақстан өңірі өзінің көзтартар табиғатымен ерекшеленетіні белгілі. Аймағымызда Катонқарағай ұлттық паркі, Мұзтау шыңы, Рахман қайнары және Бұқтырма су қоймасы сынды атағы жер жарған көрікті жерлер орналасқан. Бір қызығы, дәл сол аумаққа жету үшін нақ осы Осинов асуымен жүріп өтуіңіз керек. Біз бұл ретте асу жолының қалай салынғанын және онымен алғаш жүргенде адамдар қандай ұмытылмас әсер алатынын баяндап кетелік.  

Осинов асуы «Шығыс айналма жолы» деп аталған автокөлік жолының 56-шы және 72-шы шақырымы аралығын алып жатыр. Жол бойында тіке өрлермен және ылдилармен қатар, 180 градустық шұғыл бұрылыстар өте көп. Бұрылыстар аса қауіпті, десек те қоршаған табиғаттың сұлу көрінісі саяхатшының бойындағы қорқыныш сезімін де сейілтіп жіберуге қауқарлы. 

Бұл жол Кеңес өкіметі тұсындағы көптеген жобалар секілді ұрандатқан, жалаулатқан қара халықтың күшімен салынды. Әрине, жолдың қауіпсіз болуын ол кезде ешкім ойластырған емес. Өндірісті өлкені дамыту үшін көлік байланысын орнату басты міндет еді. Есесіне, саяхатшыларға ұмытылмас әсер сыйлайтын ерекше жолдардың бірі пайда болды.

– Біздің өлкемізге, Алтай қаласына немесе Жаңа Бұқтырма кентіне автокөлік жолымен жүріп, әйгілі Осинов асуымен өтіп, алғаш келген қонақтар, әсіресе далалық өңірлердің тұрғындары міндетті түрде асудан алған әсерлерімен бөліседі. Гастрольдік сапармен бізге келетін барлық әртістер концерттерінің кіріспесінде осы бір ирек тау жолымен өткенде қалай қатты қорыққандарын айтады ғой. Иә, асудан өту кез келген жанды үрейлендіретіні анық, бірақ осы жолмен Өскеменге жиі қатынайтын өлкеміздің тұрғындарын емес, олар әбден үйреніп алған, – деп жазылған Алтай ауданындағы мемлекеттік архив филиалының сайтында.

Атап өтерлігі, өткен ғасырдың басында облысымызда автокөлік жолдары тым аз болатын. Жүктердің басым бөлігі Ертіс өзені арқылы баржалармен тасымалданып жүрді. Өндірістің дамуы, әсіресе Ертістің оң жағалауында жатқан Зырян кенішінің және кен-байыту фабрикасының іске қосылуы автомобиль жолдарына деген сұранысты одан сайын арттыра түсті. Сол себепті 30-шы жылдары Шығыс өңірінде күре жолдар салу жұмыстары қарқынды түрде басталып кетті.

Бұл жобаға кеңес өкіметі «Восточное кольцо», яғни «Шығыс айналма жолы» деген атау берген-ді. Осы ауқымды бастама аясында төселген іргелі жолдардың бірі – облыс орталығы – Өскеменнен Жаңа Бұқтырма кентіне, одан әрі кенді Алтай шаһарына қатынайтын трасса.

Жол құрылысының жобасы атқарушы органдар тарапынан әзірленді. Онда бәрі де егжей-тегжейлі ескерілді, тек қазынадан тиісті қаржы ғана бөлінген жоқ. Бұған жауап ретінде 1940 жылдың 29 қаңтарында жергілікті халық «Қызыл партизан» ауылшаруашылық серіктестігінде үлкен жиналыс өткізіп, жолды өз күшімізбен-ақ саламыз деп шешім қабылдады. Бұл батыл үндеу маңайдағы барлық колхоздарға таратылды.

 

Сол жылдың жазына қарай алып құрылысқа Шығыс Қазақстанның түкпір-түкпірінен мыңдаған адам жиналды. Олар күн сайын берілген жоспарды екі жүз, тіпті үш жүз пайызға асыра орындап отырды. Бір қызығы, құрылысқа қажет арнайы техника мұнда болған емес. Тіпті қарапайым күрек пен қайланың өзі тапшы болғанын қайтерсіз?! Әйтеуір, кейін күректер Ресейдегі Төменгі Тагиль қаласынан, ал балта-қайла секілді құралдар Алматы облысынан жеткізілді. Құрылысқа со кездегі Кеңес одағының үздік деген инженерлері жетекшілік етті.

 

Жұмыс аса ауыр, машақатты болды. Жартастарды динамитпен, көп жағдайда қол қайламен қопарып, зілдей тастарды ат-арбаларға салып тасуға тура келген. Жұмыскерлер іске таңғы сағат төрттен тұрып кірісетін. Оның үстіне құрылыс барысы қаһарлы НКВД жендеттерінің жіті бақылауымен жүргізілді. 72 күн ішінде 1940 жылдың 16 шілдесіне қарай жол құрылысы толығымен аяқталды.

Аустра Бирзе: аңыз әлде ақиқат

Ел арасында нақ осы жолдың құрылысы кезінде таудан құлаған үлкен тастың астында қалып, мерт болған қыз туралы аңыз бар.

Құрылыс кезінде жарылыс бригадасының құрамында ленинградтық Аустра Бирзе атты жас қыз жұмыс істейді. Ол өз ісіне жауапты әрі тындырымды болыпты. Кезекті жарылыстардың бірінде жартастың бір бөлігі қопарылып түсіп, қыз соның астында қалады. Жұмысшылар қанша талпынғанмен тасты қозғалта алмапты. Сөйтіп, қыздың сүйегі сол қара тастың астында мәңгіге қалыпты-мыс. Кейін жұмысшылар бригадасының көркемдік жетекшісі Григорий Бадажков деген кісі жол шетіндегі әлгі жартастың төбесіне бесжұлдыз, ал оның ішіне қайла мен күрек салыпты.

Десек те, мұрағат құжаттарынан бұл дерек еш расталмаған.

– Бұл аңыз әлі күнге шекті айтылып жүр. Осы жолда жұмыс істейтін шопырлар аға буын өкілдері тарапынан осы бір оқиға туралы жиі-жиі естіген ғой, олар солай болған деп кәміл сенеді. Расында да, жол шетіндегі үлкен тас әлі тұр, онда бесжұлдыздың суреті де бар. Десек те, жарылыс кезінде адамдардың бәрі қауіпті аумақтан шығарылып отырған. Облыстың мемлекеттік мұрағаты Аустра туралы қандай да бір мәлімет алу мақсатында Ленинградтағы түрлі мекемелерге сұрау салған болатын, бірақ еш дерек табылмады. Келген жауап хаттардың бәрі архивте сақтаулы, – дейді Алтай ауданындағы мемлекеттік мұрағат филиалының мамандары.

Асуды көру үшін келетіндер көп

Асу жолы көлік қозғалысы үшін өте қауіпті саналады, әсіресе қыс кезіндегі көктайғақтан келер қатер мол. Сексен жыл ішінде бұл аумақта көптеген көлік апаттары орын алып, қаншама жолаушының өмірін қиды. Қаншама автобус аударылып, қаншама мәшін жолдан ұшты, тіпті қар тазалайтын техниканың да құлаған жағдайлары болыпты. Сондықтан бұл трасса еліміздегі «өлім жолдарының» бірі саналады. Апаттар санын азайтуға сеп болсын деген ниетте 2011 жылы жергілікті халық осы маңға «Спаси и сохрани» деген жазуы бар православ крестін қойған.

Соңғы жылдары көлік жүргізушілеріне жеңіл болу үшін мұндағы шұғыл бұрылыстарға сфералық айналар орнатылды. Олар алдағы бұрылыста көліктің бар-жоғын көруге мүмкіндік береді. Әрине, аталмыш айналар қауіпсіздікті біраз болсын арттырды. Сондай-ақ саяхатшылар олардың қасында суретке түскенді ұнатады.

 

Айталық, алматылық Сергей өткен жазда Катонқарағай ұлттық паркінде болыпты. Серпантинмен өткен. Оның айтуынша, асу жолы тым тар, демалыс күндері тіпті көлік кептелістері де пайда болады.

– Табиғаты расында да керемет екен, сөз жоқ. Айналаңның бәрі – орманды тау. Келесі жолы барғанда асықпай жан-жағымды тамашалау үшін асудан жаяу өтейін деп отырмын, велосипедпен қиындау болатын шығар, өйткені өрлері өте тік. Шетелдік туристер асудан өткенде тоқтап, фотоға түсіп жатты. Сосын жол бойында дәмхана бар, тағамдары дәмді екен, – деп өз әсерімен бөліседі ол. Сергей аталмыш жолмен қыста жүру тіптен қатерлі шығар деген ойын да жеткізді.

Асуды жанай өтетін айналма трасса құрылысы біткен соң бұл жол тек туристік нысан ретінде қолданылатын болады. Қазірдің өзінде серпантин арқылы өту үшін арнайы Шығысқа ат басын бұратын туристер баршылық, себебі Осинов асуы кім-кімге болсын ерекше сезім сыйлайды.

Біздің Instagram парақшамызға жазылыңыз

Жаңалықтарды ең бірінші болып оқыңыз

жазылу
Кликните на изображение чтобы обновить код, если он неразборчив